103 χρόνια από τη ναυμαχία της Λήμνου: Το ελληνικό ναυτικό συντρίβει τον οθωμανικό στόλο

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι δεν κρίθηκαν μόνο στην ξηρά, αλλά και στη θάλασσα, όπου το ελληνικό ναυτικό αντιμετώπισε τον στόλο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κατανικώντας τον και πρακτικά κλείνοντας τον στα Στενά των Δαρδανελλίων- ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για την απελευθέρωση των νησιών του Αιγαίου.

Τον πόλεμο στη θάλασσα έκριναν δύο μεγάλες ναυμαχίες: της Έλλης (στις 16 Δεκεμβρίου 1912- 3 Δεκεμβρίου, σύμφωνα με το ημερολόγιο που χρησιμοποιούσαν τότε), και της Λήμνου, η οποία ακολούθησε, λίγο καιρό μετά, στις 18 Ιανουαρίου 1913 (5 Ιανουαρίου, σύμφωνα με το παλαιό ημερολόγιο). Σε αυτές, καθοριστικός ήταν ο ρόλος του θρυλικού θωρηκτού (αν και τυπικά χαρακτηρίζεται εύδρομο μάχης) «Γεώργιος Αβέρωφ», της ναυαρχίδας του ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη.

Μετανάστες δια θαλάσσης, τότε και τώρα

Ένα καΐκι φθάνει στην προβλήτα του Καλαί. 1803, Joseph Mallord William Turner. NATIONAL GALLERY

Την 1η Αυγούστου 1686, στις οκτώ το πρωί, ένα μικρό πλοίο αγκυροβόλησε έξω από την ακτή του Ντόβερ. Μεταξύ εκείνων που σύρθηκαν στην παραλία ήταν ένας 26χρονος Καλβινιστής Γάλλος από το Calais, ο Ισαάκ Μινέ (Isaac Minet). Ο Minet είχε τελικά καταφέρει να αφήσει την πατρίδα του μαζί με την 65χρονη μητέρα του, Σουζάν, την μικρότερη αδελφή του Ελισάβετ, και 15 άλλους άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Στην περιοχή του Calais, η ανάρρηση του Λουδοβίκου του 14ου, του πιο Καθολικού μονάρχη, στον θρόνο της Γαλλίας προανήγγειλε την αύξηση της κρατικής δίωξης εναντίον της προτεσταντικής μειονότητας.

Συμβουλές από την αρχαιότητα

Η δημοσιονομική και οικονομική κρίση στην Ελλάδα έχει οξύνει τις συζητήσεις μεταξύ οικονομολόγων, πολιτικών επιστημόνων και πολιτικών για τους πολιτικούς θεσμούς και την οικονομική ανάπτυξη. Προωθούν όντως οι καλοί θεσμοί -η δημοκρατία και το κράτος δικαίου- την ανάπτυξη; Ή οι καλοί θεσμοί κατέστησαν δυνατοί μόνο λόγω της προηγούμενης ανάπτυξης μιας ακμάζουσας οικονομίας; Σημαντικές αποφάσεις για το μέλλον της Ελλάδας είναι πιθανό να προκύψουν αρκετά διαφορετικές, ανάλογα με το πώς θα απαντήσουν οι πολιτικοί σε αυτήν την ερώτηση.

Το άγαλμα του φιλοσόφου Σωκράτη και η ελληνική σημαία στην Αθήνα, στις 23 Απριλίου 2010. YIORGOS KARAHALIS / REUTERS

Η ιστορία είναι το προφανές πεδίο δοκιμών για τις ανταγωνιστικές θεωρίες. Αλλά οι περισσότερες ιστορικές δοκιμές των βασικών ιδεών στην πολιτική οικονομία είχαν, μέχρι πρόσφατα, επικεντρωθεί στις τελευταίες αρκετές εκατοντάδες χρόνια της κυρίως ευρωπαϊκής ιστορίας. Ωστόσο, ο περιορισμός του δείγματος για την μελέτη της σχέσης ανάμεσα στην πολιτική και την οικονομική ανάπτυξη στα σύγχρονα κράτη είναι προβληματικός, επειδή άλλοι παράγοντες εκτός από την θεσμική καινοτομία, όπως η αξιοποίηση του Νέου Κόσμου και της τεχνολογικής προόδου, έχουν επηρεάσει τις σύγχρονες οικονομίες. Ίσως ειρωνικά, ο δρόμος προς μια λύση οδηγεί πίσω στην Ελλάδα -μάλιστα, πίσω στην αρχαία Ελλάδα, η ιστορία της οποίας προσφέρει μια λεπτομερή «εκτός δείγματος» επίδειξη του πώς οι καλοί θεσμοί προωθούν την οικονομική ανάπτυξη.

Το «Ημερολόγιο» ενός μικρού ανδρός

Ο δικτάτορας Μεταξάς εν μέσω των οργανωμένων της ΕΟΝ. Το «Ημερολόγιό» του είναι αποκαλυπτικό για την προσωπικότητά του

Εβδομήντα εννιά χρόνια από την κήρυξή της, η δικτατορία της 4ης Αυγούστου εξακολουθεί να προσφέρει υλικό σε ιστορικούς και πολιτικούς αναλυτές. Μάλιστα εδώ και μερικά χρόνια έχει επιχειρηθεί από ένα ρεύμα ιστορικής αναθεώρησης ακόμα και μια άτυπη «αποκατάσταση» της δικτατορίας, μέσα από ποικίλους συλλογισμούς και αναφορές. Για την ακρίβεια είναι ο ίδιος ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς ο οποίος αντιμετωπίζεται από μερίδα ιστορικών ερευνητών αλλά και μέσων ενημέρωσης ως σημαντικός «πολιτικός άνδρας», με αξιόλογη δράση και ακόμα πιο αξιοπρόσεκτη πολιτική σκέψη.

Η γεωπολιτική σημασία του 1821: Το ιστορικό νόημα της Ελληνικής Επανάστασης

(Yannis Behrakis/ Reuters)

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 υπήρξε ιστορική τομή μείζονος σημασίας για τους Έλληνες, εθνική ομάδα με μακραίωνη ιστορική παρουσία στην περιοχή που εκδηλώθηκε η Επανάσταση, η οποία θα αποτελούσε μετά την ολοκλήρωση των πολεμικών δραστηριοτήτων την επικράτεια του ελεύθερου ελληνικού κράτους. Η Επανάσταση αποκατέστησε την πολιτική αυτονομία του ελληνικού έθνους, η οποία είχε αναιρεθεί ως συνέπεια της οθωμανικής, αλλά και της ενετικής κατάκτησης περιοχών του ιστορικού ελληνικού χώρου.

Ένα χαλιφάτο υπό προϋποθέσεις

Χαμένο μέσα στον αχό για την πρόσφατη ανακήρυξη ενός χαλιφάτου στο Ιράκ και την Συρία από το Ισλαμικό Κράτος τού Ιράκ και της αλ-Σαμ (ISIS) είναι το γεγονός ότι ο Μαχάτμα Γκάντι ήταν ο πρώτος σύγχρονος ηγέτης που αξίωσε ένα χαλιφάτο για τους Μουσουλμάνους. Το 1919, αποφασισμένος να ενώσει τους Ινδουιστές και τους Μουσουλμάνους για να αμφισβητήσει την βρετανική κυριαρχία, ο Γκάντι συμμάχησε με μια σειρά από Μουσουλμάνους ηγέτες -από κληρικούς μέχρι πτυχιούχους του Oxbridge, μέχρι ποιητές και επιχειρηματίες- σε μια κίνηση που εύστοχα ονομάστηκε Khilafat ή Χαλιφάτο.

Σε μια προσπάθεια να ενώσει τους Μουσουλμάνους και τους Ινδουιστές, ο Μαχάτμα Γκάντι υποστήριξε στην Ινδία το κίνημα υπέρ του χαλιφάτου. (Wikimedia)

Ο Γκάντι στην πραγματικότητα δεν πίστευε σε ένα χαλιφάτο. Η υποστήριξή του ήταν τακτικισμός. Προσέγγισε τους Ινδούς μουσουλμάνους σε μια στιγμή που ήταν ευάλωτοι. Αγωνίζονταν με αβεβαιότητα για την τύχη τους μετά την κατάρρευση της δυναστείας των Mughal το 1857, καθώς και με την απελπισία που ένιωθαν μετά την πτώση τής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα τέλη τού Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Το οθωμανικό χαλιφάτο υπήρξε το τελευταίο σύμβολο της ισλαμικής δύναμης, και μετά την ήττα του, όλα τα μουσουλμανικά εδάφη αποτελούσαν είτε ευρωπαϊκές αποικίες είτε τελούσαν υπό κατοχή. Ακόμη και οι ιερές πόλεις τής Μέκκα και της Μεδίνα, είχαν χαθεί. Ως εκ τούτου, για τους Ινδούς Μουσουλμάνους, το χαλιφάτο έγινε ένα ιδανικό, πιο ισχυρό στην μνήμη από όσο ήταν ποτέ στην πραγματικότητα. Ένας πένθιμος θρήνος -«Το Ισλάμ κινδυνεύει!»- μετατράπηκε σε μια ισχυρή πολεμική κραυγή.

Aπό τον Σελίμ στον Nτε Γκολ;

Όταν το 1966 η Γαλλία του Nτε Γκολ αποφάσισε να εγκαταλείψει το στρατιωτικό σκέλος του NATO, να κλείσει όλες τις βάσεις των HΠA στο έδαφός της, και να υιοθετήσει τη δική της πολιτική απέναντι στη Mόσχα, φιλοδοξούσε να ηγηθεί μιας χειραφετημένης Δυτικής Eυρώπης.

Όταν στην Oυάσιγκτον βεβαιώθηκαν ότι η Δυτική Γερμανία αλλά και οι υπόλοιπες χώρες του NATO δεν θα ακολουθούσαν τον Nτε Γκολ, αποδέχθηκαν την ιδιόμορφη θέση της Γαλλίας με την εκτίμηση ότι μία σύγκρουση θα ήταν αρνητική για την αμερικανική πλευρά.

Τα διδάγματα του 1918 για την Ευρώπη

Την προηγούμενη εβδομάδα, πολλά ευρωπαϊκά κράτη γιόρτασαν την Ημέρα Ανακωχής, τιμώντας την 11η Νοεμβρίου 1918, την ημέρα που έληξε το μακελειό του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, είναι σαφές πως αυτή η ημερομηνία δεν ήταν μόνο η ημέρα κατά την οποία σταμάτησε η αιματοχυσία και η καταστροφή στην Ευρώπη - τουλάχιστον για την ώρα. Αυτή ήταν επίσης η ημέρα κατά την οποία ξεκίνησε η μεγάλη ευρωπαϊκή εξάντληση.

Ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Henry Kissinger, στο καινούριο του βιβλίο “Παγκόσμια Τάξη”, χαρακτηρίζει τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως τον “πόλεμο από τον οποίο δεν ανέκαμψε ποτέ η Ευρώπη”, ένα “παραμύθι παραίτησης, ακόμη και αυτοκτονίας”.

Κατά την άποψη του Kissinger, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν απλώς μια συνέχιση αυτής της συλλογικής αυτοκτονίας. ΓΗ δεύτερη σύγκρουση εξήντλησε ό,τι πόρους δεν είχαν ήδη εξαντληθεί μια γενιά πριν. “Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η ψυχολογία της ευρωπαϊκής παγκόσμιας τάξης είχε εξαφανιστεί. Έγινε σαφές ότι καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν ήταν σε θέση πλέον να διαμορφώσει το μέλλον της από μόνη της”.

Ἡ Πτώχευσις τοῦ '΄Ετους 1932 - Ἀπίστευτες οἱ 'Ομοιότητες μέ τά Σημερινά

Ἡ ἱστορία ἐπαναλαμβάνεται μέ «διαβολικό» τρόπο.

Παραθέτουμε σήμερα τά κυριώτερα σημεῖα ἄρθρου μέ τίτλο «Ἐλησμονήσαμεν ὅτι εἴμεθα πτωχοί» τοῦ συνεργάτου τῆς «Ἑστίας» Ἀνδρέα Σκέφερη, τό ὁποῖο εἶχε δημοσιευθῆ τόν Μάϊο τοῦ 1932, ὅταν τό ἑλληνικό κράτος εἶχε ὁδηγηθῆ καί πάλι σέ πτώχευση. Ἰδού τί ἀκριβῶς ἐγράφετο:

«Ἀργά κάπως, μέ καθυστέρησιν, ἡ ὁποία θά ἠμποροῦσε νά χαρακτηρισθῆ ὡς ἀδικαιολόγητος, ὁ πολύς κόσμος ἐν Ἑλλάδι ἀντελήφθη τήν σοβαρότητα τῆς οἰκονομικῆς μας καταστάσεως καί μέ τήν ἀνησυχίαν του ἐξελισσομένην συχνά εἰς βαθμόν πανικοῦ, σπεύδει νά ἐξασφαλίση κατά τό δυνατόν τό προϊόν πολυετῶν κόπων ἐκ φόβου μήπως τό ἰδῆ ἐξανεμιζόμενον.

Ο δρόμος προς την D-Day: Στα παρασκήνια της μάχης που κέρδισε τον πόλεμο

Ένας καταστροφικός παγετός έπληξε το Ηνωμένο Βασίλειο στα μέσα Μαΐου του 1944, καθυστερώντας τις σοδειές των δαμάσκηνων και των μούρων. Περίεργη ήταν επίσης και η επίμονη ξηρασία. Τα ξενοδοχεία έβαζαν προειδοποιήσεις πάνω από τις μπανιέρες τους: «Η Όγδοη Στρατιά διέσχισε την έρημο με μια γουλιά την ημέρα. 7,5 εκατοστά μόνο, παρακαλώ». Βρετανικές εφημερίδες ανέφεραν ότι ακόμη και ο Βασιλιάς Γεώργιος Στ΄ διατηρείτο «πολύ καθαρός με ένα μπάνιο την εβδομάδα, σε μια μπανιέρα γεμάτη μόνο μέχρι τη γραμμή που είχε χαράξει πάνω της». Θυελλώδεις βόρειοι άνεμοι εμπόδιζαν τα περισσότερα συμμαχικά βομβαρδιστικά να πετάξουν από την Ανατολική Αγγλία και τα Μίντλαντς, αν και περιστασιακά μπορούσε κανείς να δει στόλους από Μπόινγκ τύπου Flying Fortresses να κατευθύνονται προς τα ηπειρωτικά, με τα νέφη καπνού που άφηναν να απλώνονται σαν φτερά στρουθοκάμηλου.

Αμερικανοί στρατιώτες αποβιβάζονται στην παραλία «Γιούτα» τής γαλλικής Νορμανδίας τον Ιούνιο του 1944. (Regional Council of Basse-Normandie/U.S. National Archives).

Σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου είχαν αφήσει πίσω τους βρετανικές πόλεις «βρώμικες, απεριποίητες και παραμελημένες, σαν σάπια δόντια», σύμφωνα με ένα επισκέπτη από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο οποίος διαπίστωσε ότι «οι άνθρωποι αναφέρονται στο ‘πριν από τον πόλεμο’, σαν να ήταν μέρος, όχι χρόνος». Η χώρα ήταν εμποτισμένη από βαριές μυρωδιές, από αιθαλομίχλη και φθηνό άνθρακα και από κούραση. Αγριολούλουδα ρίζωναν στην εκτός βομβαρδισμών περιοχή από το Μπέρμιγχαμ ως το Πλύμουθ. Λιγότερο βουκολική εικόνα ήταν τα εκατομμύρια των αρουραίων που κατέκλυζαν τους υπονόμους του Λονδίνου, συνολικού μήκους 4.800 χλμ. Εξολοθρευτές διέσπειραν 60 τόνους αλλαντικών δηλητηριασμένων με φωσφορικό ψευδάργυρο και μπαγιάτικο ψωμί βουτηγμένο σε ανθρακικό βάριο.

Ο κόκκινος Γουάιτ Γιατί ένας από τους πατέρες του μεταπολεμικού καπιταλισμού κατασκόπευε υπέρ των σοβιετικών

Στον απόηχο της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008 και της επακόλουθης παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης, έχει γίνει κοινός τόπος για πολιτικούς, ειδήμονες και οικονομολόγους να επικαλούνται τη μνήμη του Bretton Woods. Τον Ιούλιο του 1944, εν μέσω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, εκπρόσωποι από 44 χώρες συγκεντρώθηκαν σε αυτή την απομακρυσμένη πόλη του New Hampshire για να δημιουργήσουν κάτι που δεν υπήρχε ποτέ πριν: ένα παγκόσμιο νομισματικό σύστημα που θα διοικείται από έναν διεθνή οργανισμό. Ο «κανόνας του χρυσού» από τα τέλη του 19ου αιώνα, το οργανικό θεμέλιο της πρώτης μεγάλης οικονομικής παγκοσμιοποίησης, είχε καταρρεύσει κατά τη διάρκεια του προηγούμενου παγκοσμίου πολέμου. Οι προσπάθειες για να αναβιώσει τη δεκαετία του 1920 αποδείχθηκαν καταστροφικά ανεπιτυχείς. Οι οικονομίες και το εμπόριο κατέρρευσαν. Οι διασυνοριακές εντάσεις βρίσκονταν στα ύψη. Στη δεκαετία του 1930, διεθνιστές στο Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ ήταν αποφασισμένοι να επιλύσουν τις αδυναμίες του διεθνούς οικονομικού συστήματος, μια για πάντα. Σύμφωνα με τα λόγια του Harry Dexter White, τότε ελάχιστα γνωστού αξιωματούχου του Υπ. Οικονομικών ο οποίος έγινε ο -όχι και τόσο αναμενόμενος- αρχιτέκτονας του συστήματος του Bretton Woods, είχε έρθει η ώρα να οικοδομηθεί ένα «New Deal για έναν νέο κόσμο».

Η Αμερικανική αντιπροσωπεία στο Bretton Woods. Από αριστερά προς τα δεξιά: Harry D. White, Fred W. Vinson, Dean Acheson, Edward E. Brown, Marriner S. Eccles και Jesse P. Wolcott. Καθιστοί, Robert F. Wagner, Brent Spence, ο υπουργός Οικονομικών Morgenthau

Δουλεύοντας παράλληλα και σε μια ακανθώδη συνεργασία με τον Βρετανό ομόλογό του, τον επαναστατικό οικονομολόγο Τζον Μάυναρντ Κέυνς (John Maynard Keynes), ο Γουάιτ έθεσε ως στόχο να δημιουργήσει τις οικονομικές βάσεις για μια βιώσιμη μεταπολεμική παγκόσμια ειρήνη. Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να αποκτήσουν περισσότερη δύναμη από τις αγορές, αλλά και λιγότερα προνόμια για να μην μπορούν να τις χειραγωγούν ώστε να προσπορίζονται εμπορικά κέρδη. Το εμπόριο στο μέλλον θα αξιοποιηθεί για την εξυπηρέτηση της πολιτικής συνεργασίας με τον τερματισμό των ελλείψεων σε χρυσό και δολάρια. Οι κερδοσκόποι που τροφοδότησαν (και επωφελήθηκαν από) τους φόβους αυτών των ελλείψεων θα αλυσοδένονταν από τους περιορισμούς που θα τίθεντο στις ξέφρενες διασυνοριακές ροές κεφαλαίων. Τα επιτόκια θα καθορίζονται από κυβερνητικούς εμπειρογνώμονες εκπαιδευμένους στη νέα ισχυρή πειθαρχία της μακροοικονομίας, στην ίδρυση της οποίας ο Κέυνς είχε καθοριστικό ρόλο. Ένα νεοσυσταθέν Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) θα διασφαλίσει ότι οι συναλλαγματικές ισοτιμίες δεν χειραγωγούνται για να δημιουργηθεί κάποιο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Το πιο σημαντικό, εκκολαπτόμενοι δικτάτορες ποτέ πια δεν θα είναι σε θέση να χρησιμοποιούν εμπόδια στο εμπόριο και τις συναλλαγματικές ροές ως εργαλεία οικονομικής επιθετικότητας, καταστρέφοντας τους γείτονές τους και να ρίχνοντας λάδι στη φωτιά του πολέμου.

Βιέννη 1913: Οταν ο Στάλιν, ο Χίτλερ, ο Τρότσκι, ο Φρόιντ και ο Τίτο ζούσαν στην ίδια πόλη

Τον Ιανουάριο του 1913, ένας άντρας που το διαβατήριό του έφερε το όνομα «Σταύρος Παπαδόπουλος» αποβιβάστηκε από το τρένο που ερχόταν από την Κρακοβία στο Βόρειο Τερματικό Σταθμό της Βιέννης. Ο άνδρας αυτός ήταν μελαχρινός, είχε ένα παχύ μουστάκι χωρικού και κρατούσε μια απλή ξύλινη βαλίτσα.

Ο φάκελος που διατηρούσε η τσαρική αστυνομία για τον Στάλιν, με φωτογραφίες από τις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του περασμένου αιώνα.

«Kαθόμουν στο τραπέζι», γράφει εκείνος τον οποίο θα συναντούσε ο Παπαδόπουλος,«όταν χτύπησε η πόρτα και ένας άγνωστος μπήκε στο δωμάτιο. Ήταν κοντός, αδύνατος και το σκουρόχρωμο πρόσωπό του είχε σημάδια από ευλογιά, ενώ τίποτα στο βλέμμα του δεν φανέρωνε φιλικότητα». Αυτός που έγραψε την παραπάνω περιγραφή ήταν ο Λέον Τρότσκι, ένας αντικαθεστωτικός Ρώσος διανοούμενος, συντάκτης μιας ριζοσπαστικής εφημερίδας που την έλεγαν Πράβδα και ο άνθρωπος τον οποίο περιέγραψε δεν ονομαζόταν Παπαδόπουλος, ούτε ήταν Ελληνας. Το όνομά του ήταν Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς Τζουγκασβίλι, κι έμεινε στην ιστορία ως Ιωσήφ Στάλιν.

Η εξέλιξη του ανορθόδοξου πολέμου

Οι ειδήμονες και ο Τύπος πολύ συχνά αντιμετωπίζουν την τρομοκρατία και τις τακτικές που ακολουθούν οι αντάρτες ως κάτι νέο, μια αποστασιοποίηση από παρωχημένους τρόπους διεξαγωγής πολέμου. Αλλά τίποτα δεν θα μπορούσε να απέχει περισσότερο από την αλήθεια. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της μακράς και αιματηρής εξέλιξης του είδους μας, ο πόλεμος κατά κύριο λόγο διενεργήθηκε από ομάδες χαλαρά οργανωμένες, απειθάρχητες, και με ελαφρά οπλισμένους εθελοντές που περιφρονούσαν την ανοιχτή μάχη και τάσσονταν υπέρ των απρόσμενων επιδρομών και των ενεδρών: δηλαδή τις στρατηγικές τόσο των πολεμιστών στις παλιές φυλετικές διαμάχες όσο και των σύγχρονων ανταρτών και τρομοκρατών. 

Λίβυος επαναστάτης τον Αύγουστο του 2011. Esam Al-Fetori /Reuters

Στην πραγματικότητα, ο συμβατικός τρόπος εχθροπραξιών είναι σχετικά πρόσφατη εφεύρεση. Για πρώτη φορά κατέστη δυνατός μετά το 10.000 π.Χ. με την ανάπτυξη των αγροτικών κοινωνιών, η οποίες παρήγαγαν αρκετό πλεόνασμα πλούτου και πληθυσμό ώστε να καταστεί δυνατή η δημιουργία ειδικά σχεδιασμένων οχυρώσεων και όπλων (και επαγγελματιών για τη λειτουργία τους). Οι πρώτοι γνήσιοι στρατοί - διοικούμενοι από μια αυστηρή ιεραρχία, που αποτελείται από εκπαιδευμένους στρατιώτες, πειθαρχημένους κάτω από απειλές τιμωρίας - προέκυψαν μετά από το 3100 π.Χ. στην Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία. Αλλά η διαδικασία του σχηματισμού κρατών και, ως εκ τούτου, ο σχηματισμός στρατών πήρε πολύ περισσότερο χρόνο στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου. Σε ορισμένες περιοχές, τα κράτη εμφανίστηκαν μόνο κατά τον περασμένο αιώνα, και η ικανότητά τους να εκτελούν βασικές λειτουργίες όπως η διατήρηση ενός στρατού παραμένει, στην καλύτερη περίπτωση, αδύναμη. Λαμβάνοντας υπόψη πόσο καιρό οι άνθρωποι περιδιαβαίνουν την γη, η εποχή αυτού που σήμερα θεωρούμε ως συμβατική σύγκρουση αντιπροσωπεύει απλώς μια ιστορική στιγμή.

Wikileaks: Κατασκευή Πυρηνικού Σταθμού Σχεδίαζε η Χούντα

Μία ημέρα πριν από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, καθώς στήνονταν οδοφράγματα στους δρόμους, ο αμερικανός πρεσβευτής Τάσκα ενημέρωνε την Ουάσιγκτον για το τηλεφώνημά του στον υπουργό Εθνικής Αμυνας Νικόλαο Εφέσιο. Μεταξύ άλλων, οι δύο άνδρες κουβέντιασαν για θέματα πυρηνικής ενέργειας. Δεν ήταν η πρώτη φορά που άνοιγε αυτή η συζήτηση στο δικτατορικό καθεστώς. Τηλεγραφήματα που εντόπισαν «ΤΑ ΝΕΑ» με τη νέα εφαρμογή του Wikileaks αποκαλύπτουν τις πολύμηνες διαπραγματεύσεις αμερικανικής εταιρείας με τη ΔΕΗ και τη χούντα για την κατασκευή πυρηνικού εργοστασίου. Η συμφωνία δεν έκλεισε τότε. Δύο δεκαετίες αργότερα η ίδια εταιρεία ανέλαβε τη διαχείριση της κατασκευής του μετρό της Αθήνας.

Η ιστορία ξεκινά τον Ιούλιο του 1973. Σε τηλεγράφημα της αμερικανικής πρεσβείας (1973ATHENS04730), το περιεχόμενο του οποίου δεν είναι διαθέσιμο, φαίνεται από τα στοιχεία που διασώθηκαν ότι η εταιρεία Bechtel επελέγη ως σύμβουλος για τη δημιουργία πυρηνικού εργοστασίου στην Ελλάδα. Εναν μήνα αργότερα άλλο τηλεγράφημα, με κωδικό 1973ATHENS05528 και μη διαθέσιμο περιεχόμενο, φέρει τίτλο: «Οι διαπραγματεύσεις με την Bechtel προχωρούν ικανοποιητικά». Οι Αμερικανοί επανέρχονται τον Οκτώβριο του 1973, παρατηρώντας σε τηλεγράφημά τους ότι ο υπουργός Ενέργειας στη δικτατορική κυβέρνηση Μαρκεζίνη, ο Απόστολος Παπαγεωργίου, «προτιμά αργές κινήσεις» στο ζήτημα της πυρηνικής ενέργειας.

Τα μυστικά της Ακρόπολης.. Τι κρύβεται κάτω απ΄τον ιερό βράχο;

Οι περισσότεροι Έλληνες, αλλά και πάρα πολλοί ξένοι έχουν βρεθεί τουλάχιστον μία φορά στον ιερό βράχο της Ακρόπολης. Οι περισσότεροι όμως απ’ όσους πήγαν εκεί δεν ήξεραν το παραμικρό για τα μυστικά που κρύβονταν κάτω από τα πόδια τους. Η Ακρόπολη δεν είναι μόνο ένα από τα πιο γνωστά αρχαιολογικά μνημεία του κόσμου που στολίζεται από μερικά από τα ομορφότερα κτίσματα της ελληνικής αρχαιότητας, αλλά είναι παράλληλα και ένας τόπος που κρύβει πολλά και σημαντικά μυστικά Σύμφωνα με την συμβατική ιστορία, δεν είναι γνωστό το πότε η Ακρόπολη κατοικήθηκε για πρώτη φορά. Οι απόψεις σχετικά με τους πρώτους οικισμούς στην Ακρόπολη ποικίλουν σε ένα φάσμα που αρχίζει από την 3η και τελειώνει στην 6η χιλιετία προ Χριστού. Οι αρχαιολόγοι παραδέχονται ότι στην Ακρόπολη υπάρχουν πολλά οικοδομικά επίπεδα, κάποια από τα οποία παραμένουν άγνωστα ακόμα και σήμερα.

Τι πραγματικά συνέβη στο Βιετνάμ

Με την ομιλία του στο Μνημείο των Βετεράνων του Βιετνάμ, ο Αμερικανός πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα σφράγισε την πρόσφατη επέτειο για τα 50 χρόνια από την έναρξη του πολέμου του Βιετνάμ. «Ακόμη και σήμερα», είπε, «οι ιστορικοί δεν έχουν συμφωνήσει ως προς το πότε ακριβώς άρχισε ο πόλεμος. Ωστόσο, αν μια χρονιά ... υπήρξε χαρακτηριστική της διαφοροποίησης στην εμπλοκή μας, αυτή ήταν το 1962». Πρόκειται για αμφιλεγόμενη επιλογή. Οι ΗΠΑ είχαν ήδη αναμιχθεί ενεργά στην καταπολέμηση της κομμουνιστικής εξέγερσης στο Νότιο Βιετνάμ στα τέλη της δεκαετίας του ’50 και ακόμη νωρίτερα είχαν υποστηρίξει με εφόδια και χρηματοδότηση την καταδικασμένη σε βέβαιη αποτυχία επιχείρηση των Γάλλων κατά των επαναστατικών δυνάμεων του Χο Τσι Μινχ. Συνήθως οι ιστορικοί χρονολογούν την έναρξη του Β΄ πολέμου της Ινδοκίνας (αυτό που οι Βιετναμέζοι αποκαλούν «Αμερικανικό Πόλεμο») το 1959 ή το 1960.

Παρά ταύτα, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η στρατιωτική εμπλοκή της Ουάσιγκτον αυξήθηκε αισθητά το 1962, όταν τεράστιος αριθμός αμερικανικών όπλων, μαχητικών αεροπλάνων, ελικοπτέρων και τεθωρακισμένων οχημάτων μεταφοράς προσωπικού, κατέφθασαν στο Νότιο Βιετνάμ μαζί με χιλιάδες επιπλέον στρατιωτικούς συμβούλους. Εκείνη τη χρονιά ήταν που το Πεντάγωνο δημιούργησε τη Διοίκηση Στρατιωτικής Βοήθειας, τη βιετναμέζικη MACV και τοποθέτησε ως επικεφαλής έναν στρατηγό τριών αστέρων, τον Πολ Χάρκινς.

Η διαχείριση του ΟΧΙ και το «τέλος της Ιστορίας» Η πορεία μίας προδιαγεγραμμένης χρεοκοπίας

Οριακό σημείο ή σημείο τομής στην ιστορία είναι ένα γεγονός το οποίο προκαλεί αλλαγή και κατ' επέκταση επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο εκλαμβάνουμε και αναλύουμε την διασύνδεση των δύο ιστορικών χρόνων, του παρελθόντος και του παρόντος, καθώς επίσης επηρεάζει και τον τρόπο που σκεφτόμαστε για το μέλλον. Το οριακό σημείο έχει δύο ποιοτικές ιδιότητες, πρώτον θέτει όρια δηλαδή χωρίζει την ιστορία σε περιόδους και δεύτερον γίνεται σημείο αναφοράς και μέτρο σύγκρισης για τις εξελίξεις που προηγήθηκαν και ακολουθούν, αλλάζοντας ή επηρεάζοντας καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται το θέμα με το οποίο συνδέεται. Τα οριακά σημεία στη νεωτέρα ιστορία της Κύπρου ήταν τέσσερα: Η έναρξη του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ, οι συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, τα γεγονότα του 1974 και το δημοψήφισμα του 2004.

Ανέκαθεν όμως στην πολιτική ιστορία, όλα τα οριακά σημεία περιβάλλονται εύκολα από μύθους και επισύρουν συναισθηματισμούς και δογματικές ερμηνείες (αφού αποτελούν μέτρο σύγκρισης) και συνεπώς απολυτοποιούνται, κάτι που δυσκολεύει, κυρίως τα πρώτα χρόνια που τα ακολουθούν, ορθολογικές αναλυτικές προσεγγίσεις.

Ο Αθηναίος ρήτωρ Δημοσθένης και το μεγάλο οικονομικό σκάνδαλο των "Άρπαλείων χρημάτων" στην Αρχαία Αθήνα (324 π. Χ.)

Ο Άρπαλος του Μαχάτα (Ελιμιώτης) καταγόταν από παλαιά αριστοκρατική οικογένεια της Μακεδονίας και ήταν παιδικός φίλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Κατά την εκστρατεία του στην Περσία ο Αλέξανδρος τον είχε ορίσει βασικό ταμία και διαχειριστή του βασιλικού θησαυροφυλακίου λόγω ενός σωματικού προβλήματος που είχε. Πριν από τη μάχη της Ισσού (Νοέμβριος 333 π.Χ.), ο Άρπαλος παρασυρμένος από τον Ταυρίσκο, έφυγε μαζί του δυτικά, παίρνοντας μαζί του όλα τα χρήματα της στρατιάς και κατέφυγε στα Μέγαρα. Ο Μ. Αλέξανδρος δέχτηκε τη μετάνοιά του, τον ξανακάλεσε δίπλα του και τον όρισε εκ νέου γενικό διαχειριστή των θησαυρών του κράτους με έδρα τα Εκβάτανα (όπου αργότερα δολοφονήθηκε ο στρατηγός Παρμενίων). Όταν ο Αλέξανδρος ξεκίνησε για την τελευταία του μακρινή εκστρατεία προς την Ινδία, ο Άρπαλος θεώρησε απίθανο να γυρίσει πίσω ο Μακεδόνας Βασιλιάς ζωντανός από μια τόσο μακρινή και επικίνδυνη εκστρατεία, και επιδόθηκε στην κατασπατάληση των χρημάτων του Βασιλικού θησαυροφυλακίου, διάγοντας έναν βίο γεμάτο με συμπόσια και ακολασίες (αὑτῷ τε πράγματα συνειδὼς πονηρὰ δι’ ἀσωτίαν). Όταν όμως το 325 π.Χ. ο Άρπαλος έμαθε πως ο Αλέξανδρος νίκησε και επέστρεφε στην Βαβυλώνα έχοντας πληροφορίες για τις ατασθαλίες του, γνώριζε ότι τον περίμενε πολύ σκληρή τιμωρία.

"Γιατί το Βυζάντιο", Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

Το πολύ πετυχημένο και εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ, έπειτα από χρόνια απουσίας, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ. Το βιβλίο που αγαπήθηκε από το ευρύ κοινό, στο οποίο και απευθύνεται, είναι ένα απόσταγμα, σχεδόν βιωματικό, από την πολύχρονη διδασκαλία της διαπρεπούς βυζαντινολόγου στη Σορβόννη. Σύμφωνα με την ίδια «απευθύνεται σε όσους από τους Νεοέλληνες ταλανίζονται με το πρόβλημα της ελληνικής ιστορικής συνέχειας και στους ξένους (κυρίως τους Δυτικοευρωπαίους και τους Αμερικανούς βλαστούς τους) που αρκούνται στην επιλεκτική γνώση του παρελθόντος τους». 

Χρησιμοποιώντας κείμενα-κλειδιά, η συγγραφέας αναλύει εκείνα τα επιτεύγματα που αναδεικνύουν το Βυζάντιο ως την πρώτη ευρωπαϊκή αυτοκρατορία και που εξηγούν το πολιτισμικό μεγαλείο του και την ασυνήθη για παγκόσμια δύναμη μακροβιότητά του. Μια επιστημονικά τεκμηριωμένη έκδοση για όλους τους αναγνώστες, πάντα επίκαιρη, από την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, μια από τις πλέον εξέχουσες πανεπιστημιακές προσωπικότητες με ιδιαίτερα σημαντική εργογραφία που παραμένει σημείο αναφοράς των μελετητών.

Sir Steven Runciman: Το Βυζάντιο κι εμείς

Sir Steven Runciman 

Το Βυζάντιο κι εμείς

«Σερ Στήβεν Ράνσιμαν: Χρειαζόμαστε την πνευματική μετριοφροσύνη»

Η συνέντευξη που ακολουθεί δόθηκε από το σερ Στήβεν Ράνσιμαν, στο Ελσισιλντς της Σκωτίας, στον πατρογονικό πύργο του, τον Οκτώβρη του 1994, για λογαριασμό της ΕΤ3, στις δημοσιογράφους Χρύσα Αράπογλου και Λαμπρινή Χ. Θωμά. Για τεχνικούς λόγους, δεν «βγήκε» ποτέ στον αέρα. Και οι δύο δημοσιογράφοι θεωρούν την συνέντευξη αυτή από τις πιο σημαντικές της καριέρας τους, μια και ανήκει στο είδος των «συζητήσεων» που σε διαμορφώνουν και δεν ξεχνάς ποτέ. Θεωρούν ότι πρέπει να δει το φως της δημοσιότητας, έστω και με μια τόσο θλιβερή αφορμή, όπως ο θάνατος του μεγάλου φιλέλληνα.

Δημοσιογράφος: Πώς νοιώθει ένας άνθρωπος που ασχολείται τόσα χρόνια με το Βυζάντιο; Κουραστήκατε;

Δύσκολο να απαντήσω. Το ενδιαφέρον μου ποτέ δεν εξανεμίστηκε. Όταν άρχισα να μελετώ το Βυζάντιο, υπήρχαν πολλοί λίγοι άνθρωποι σ' αυτήν τη χώρα (σ.σ. τη Μεγάλη Βρετανία) που ενδιαφέρονταν, έστω και ελάχιστα για το Βυζάντιο. Μ' αρέσει να πιστεύω πως «δημιούργησα» ενδιαφέρον για το Βυζάντιο. Αυτό που με ικανοποιεί, ιδιαίτερα σήμερα, είναι ότι πλέον υπάρχουν αρκετοί, πολλοί καλοί εκπρόσωποι (σ.σ. της σπουδής του Βυζαντίου) στη Βρετανία. Μπορώ να πω ότι αισθάνομαι πατρικά απέναντί τους. Είμαι ευτυχής, λοιπόν, που επέλεξα το Βυζάντιο ως το κύριο ιστορικό μου ενδιαφέρον.