Πόσο στρατηγική είναι η σχέση ΕΕ-Ασίας;

Πόσο στρατηγική είναι η σχέση ΕΕ-Ασίας; Πρόκειται για μια επίκαιρη ερώτηση υπό το φως της πρόσφατης  διαμάχης για το αν τα κράτη μέλη της ΕΕ θα ενταχθούν στη νέα Ασιατική Τράπεζα Επενδύσεων Υποδομών (AIIB) και στην οποία, πρόσφατα, προσπάθησε να απαντήσει μια ομάδα διαμορφωτών άποψης και εκπροσώπων της ΕΕ σε μια ομάδα εργασίας του ECFR που συνδιοργανώθηκε στις Βρυξέλλες, ως μέρος του προγράμματος Παγκόσμιας Στρατηγικής του, από κοινού με το  Ίδρυμα Mercator και το Ινστιτούτο Egmont.

Η συζήτηση επικεντρώθηκε κυρίως στον τρόπο με τον οποίον πρέπει να ασχοληθούν οι Ευρωπαίοι με αυτό που ο Πρόεδρος της Νότιας Κορέας, Park Geun-hye,  ονόμασε το «Ασιατικό παράδοξο»: Οι Ασιάτες φοβούνται την Κίνα, λόγω της στρατιωτικής ισχύος της, αλλά ταυτόχρονα τους ελκύει για οικονομικούς και εμπορικούς λόγους. Παρά το γεγονός ότι οι Ευρωπαίοι γνωρίζουν πολύ καλά τα μέσα άσκησης εξωτερικής πολιτικής που διαθέτουν, τα εργαλεία σκληρής ισχύος, όπως οι κυρώσεις και αυτά της ήπιας ισχύος, όπως η αναπτυξιακή βοήθεια, δεν είναι σίγουροι για το πώς να τα χρησιμοποιήσουν στην  Κίνα. Ως εκ τούτου, ορισμένοι από τους συμμετέχοντες υποστήριξαν ότι οι Ευρωπαίοι χρειάζονται μια στρατηγική για να βρουν έναν τρόπο με τον οποίο πρέπει να αντιμετωπίσουν και να διαπραγματευθούν με την Κίνα. 

Ανατολικά από τα… νοτιοδυτικά: Η Λατινική Αμερική κρατάει το κλειδί για την «στροφή» των ΗΠΑ στην Ασία

Ο Κινέζος πρόεδρος, Xi Jinping, στο Καράκας της Βενεζουέλας, τον Ιούλιο του 2014. (Jorge Silva / Courtesy Reuters)

Μιλώντας στην Αυστραλία το περασμένο φθινόπωρο, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Μπαράκ Ομπάμα, υποσχέθηκε [1] ότι «η αμερικανική ηγεσία στην περιοχή Ασίας-Ειρηνικού θα αποτελεί πάντα έναν θεμελιώδη στόχο» της κυβέρνησής του. Και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα κάνουν χρήση κάθε στοιχείου της επιρροής τους για να την ενισχύσουν, είπε, συμπεριλαμβανομένου του στρατού, της οικονομίας, της διπλωματίας, της ανάπτυξης, και της ήπιας ισχύος.

Οι προοπτικές για την Ευρασιατική Οικονομική Ένωση

Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης αγνόησαν σε μεγάλο βαθμό την έναρξη της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης (EEU) την 1η Ιανουαρίου, και η EEU θεωρείται ευρέως ότι έχει κάνει μια άσχημη αρχή μέχρι τώρα, καθώς η Ρωσία, ο κύριος μοχλός της Ένωσης, μπαίνει σε μια οικονομική κρίση. Ποιο θα είναι το μέλλον αυτού του νέου μορφώματος; Θα επιβιώσει της ρωσικής κρίσης; Θα οδηγήσει σε πραγματική οικονομική ολοκλήρωση; Θα προχωρήσει πιο πέρα από την οικονομία για να γίνει μια πολιτική ομοσπονδία; Πώς θα σχετιστεί η EEU με τους γείτονές της στην Ανατολή και την Δύση, την Κίνα και την ΕΕ;



Andrei Kolesnikov (Μέλος του συμβουλίου του Yegor Gaidar Foundation)Δεν υπάρχει τίποτα αντιφατικό στην επιδίωξη της ενοποίησης στον μετασοβιετικό χώρο ή στην Ευρασιατκή Οικονομική Ένωση ειδικότερα. Ωστόσο, υπάρχει ένα μειονέκτημα. Η ρωσική κυριαρχία έχει ενσωματωθεί στον ίδιο τον ιστό της EEU. Ενώ αυτό δεν ήταν τόσο προφανές πριν από το 2014, η προσάρτηση της Κριμαίας, ο υβριδικός πόλεμος στα νοτιοανατολικά της Ουκρανίας και η επιβολή κυρώσεων και αντίμετρων, έχουν καταστήσει απολύτως σαφές ότι η ρωσική ηγεσία λαμβάνει αποφάσεις χωρίς να λαμβάνει υπόψη τους εταίρους της EEU.

Όταν τα αδύναμα κράτη δεν αποτυγχάνουν

Ο πρόεδρος του Τατζικιστάν Imomali Rakhmon στην τελετή αναγόρευσής του στην πρωτεύουσα Dushanbe, στις 16 Νοεμβρίου του 2013.(Courtesy Reuters)

Το Τατζικιστάν και το Ουζμπεκιστάν περιλαμβάνονται συνήθως μεταξύ των αδύναμων κρατών τού κόσμου. Το 2012, σύμφωνα με τον Δείκτη Αντιληπτής Διαφθοράς (Corruption Perception Index) που χρησιμοποιεί η «Διεθνής Διαφάνεια» (Transparency International) κατέταξε το Ουζμπεκιστάν ως την πέμπτη πιο διεφθαρμένη χώρα στον κόσμο ανάμεσα σε 178 κράτη. Το Τατζικιστάν ήταν η 16η πιο διεφθαρμένη χώρα. Το ίδιο έτος, ο Δείκτης Κρατικής Αποτυχίας (State Failure Index) που συντάσσει το «Ταμείο για την Ειρήνη» (Fund for Peace) τοποθέτησε τις δύο χώρες μεταξύ των 50 πιο αδύναμων κρατών. Και, όπως και πολλές χώρες στην κατηγορία αυτή, συχνά περιγράφονται ως ότι βρίσκονται στα πρόθυρα της κρατικής αποτυχίας. Στη δεκαετία τού 1990, το Τατζικιστάν όντως κατέρρευσε: ένας βάναυσος εμφύλιος πόλεμος μετά την διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης άφησε 50.000 Τατζίκους νεκρούς και 800.000 άλλους εκτοπισμένους. Το Ουζμπεκιστάν δεν κατέρρευσε. Αντ’ αυτού, έχτισε έναν από τους μεγαλύτερους κρατικούς μηχανισμούς ασφαλείας στην μετα-σοβιετική Ευρασία. Από τότε, και τα δύο κράτη έχουν επιζήσει με τους δικούς τους όρους, παρά τις τακτικές προβλέψεις περί επικείμενης κατάρρευσης. Μπορεί να φαίνεται σαν ένα μυστήριο γιατί μερικά αδύναμα κράτη, όπως το Τατζικιστάν και το Ουζμπεκιστάν, κρατιούνται ενώ άλλα αποτυγχάνουν, αλλά στην Ευρασία, το κλειδί είναι η ικανότητα του κράτους να διαχειρίζεται και να χειραγωγεί τον ανταγωνισμό για τους τοπικούς πόρους προς όφελος της κυβέρνησης και των σωμάτων ασφαλείας.

Πολεμικές ιαχές στη ΝΑ Ασία: Επεκτείνει η Σεούλ τη ζώνη εναέριου ελέγχου της

Η Νότια Κορέα ανακοίνωσε ότι επεκτείνει τη ζώνη εναέριου ελέγχου της, η οποία επικαλύπτει μέρος αντίστοιχης ζώνης εναερίου ελέγχου που επέβαλε η Κίνα πριν από δύο εβδομάδες προκαλώντας ένταση στη νοτιοανατολική Ασία.

Ενα ιαπωνικό αεροπλάνο περιπολεί πάνω από τα νησιά Σενκάκου. Προφανώς, χωρίς να έχει υποβάλει σχέδιο πτήσης στην Κίνα...Η νέα νοτιοκορεατική ζώνη εναερίου ελέγχου καλύπτει στο εξής τον ύφαλο Ιεόντο, ο οποίος διεκδικείται από το Πεκίνο και τη Σεούλ.

Ο στρατηγικός ανταγωνισμός της Ασίας επί σκηνής

Μια θέση στο τραπέζι της συνόδου ασφαλείας της Ασίας, τον κοινώς λεγόμενο Διάλογο της Shangri-La, επιτρέπει σε κάποιον να παρακολουθήσει το στρατηγικό χορό που διεξάγεται δημοσίως και πιο διακριτικά στους διαδρόμους. Με τα χρόνια, η Shangri-La έχει γίνει ο κύριος χώρος για τους υπουργούς Αμύνης και άλλους ανώτερους αξιωματούχους από χώρες της Ασίας και του Ειρηνικού, με μιαν αυξανόμενη συμμετοχή των Ευρωπαίων και ιδιαίτερα Βρετανών και Γάλλων αξιωματούχων. Αλλά, αυτή είναι μια περίεργη άσκηση, στην οποία οι εν λόγω αξιωματούχοι ανταγωνίζονται και μεταξύ τους στη σκηνή, με ένα περιορισμένο, αλλά πραγματικό εύρος ερωτήσεων που απευθύνονται στον καθέναν εξ αυτών: δεν υπερέχουν όλοι οι υπουργοί Αμύνης σε αυτό το παιχνίδι ερωταπαντήσεων.

Φέτος, ο υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ, Chuck Hagel, ένας ισόβιος πολιτικός, κέρδισε εύκολα το παιχνίδι. Παραμελώντας το μαύρο κοστούμι και την ασορτί γραβάτα για ένα σπορ σακάκι, αστειευόμενος για τη δική του περιορισμένη πείρα, σκιαγράφησε μια εικόνα «εξισορρόπησης» του υπουργείου Άμυνας στην Ασία (η λέξη «στροφή» είναι εκτός) που θα ευχαριστούσε τους ιεροκήρυκες της Κυριακής . Η αναπτυξιακή βοήθεια, η υποβάθμιση του περιβάλλοντος και η ανακούφιση από τις καταστροφές κατείχαν υψηλές θέσεις στην ατζέντα του, σαν να ήθελε να αποδείξει ότι στις επιχειρήσεις του Στρατού των ΗΠΑ συμπεριλαμβάνεται, επίσης και το να πηγαίνει τα παιδιά στο σχολείο. Ωστόσο, δεν υπήρχε καμία αμφιβολία για τις προειδοποιήσεις που διατύπωσε όταν αναφέρθηκε στις νέες αναπτύξεις στρατευμάτων και στο νέο εξοπλισμό: το 60% του συνόλου των ναυτικών και των υπερπόντιων δυνάμεων είναι τοποθετημένο στην Ασία μαζί με ναυτικά τηλεχειριζόμενα σκάφη και όπλα λέιζερ. Και ενώ απείχε από το να εκφέρει γνώμη για τα εδαφικά ζητήματα, ο Hagel τόνισε την προτίμηση των ΗΠΑ για την απόδοση πόρων σε «υφιστάμενους μηχανισμούς» για την επίλυσή τους κι επίσης, κατηγόρησε την Κίνα για τις εισβολές στον κυβερνοχώρο.

Η αυξανόμενη γεωπολιτική σημασία της Κεντρικής Ασίας

Το 1997, ο Zbigniew Brzezinsky έγραφε ότι η Ευρασία αποτελεί το κλειδί για την παγκόσμια κυριαρχία. Στην καρδιά της, βρίσκεται η Κεντρική Ασία, μία περιοχή στην οποία συνέβησαν τεκτονικές γεωπολιτικές αλλαγές μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 και η οποία σε διάστημα δύο δεκαετιών μετατράπηκε από έναν χώρο που είχε βυθιστεί σε τέλμα σε μία περιοχή όπου το διακύβευμα της διεθνούς κοινότητας είναι πλέον στρατηγικό. Αν και κατά την διάρκεια των πρώτων χρόνων της μετάβασης τους, το Καζακστάν, το Κιργιστάν, το Ουζμπεκιστάν, το Τατζικιστάν, και το Τουρκμενιστάν δεν κατείχαν σημαντική θέση στις εξωτερικές προτεραιότητες της Δύσης, σταδιακά η περιοχή άρχισε να προσελκύει το ενδιαφέρον εξωτερικών παικτών και κυρίως της Αμερικής, της Ρωσίας, της Κίνας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην συγκεκριμένη εξέλιξη συνετέλεσαν κυρίως ο ενεργειακός της πλούτος, αλλά και μιας σειρά διασυνοριακών απειλών που πηγάζουν από την περιοχή, όπως η τρομοκρατία, η εξάπλωση όπλων μαζικής καταστροφής, και η διακίνηση ναρκωτικών ουσιών.

Τα κράτη της Κεντρικής Ασίας.

Εν συνεχεία, τα τρομοκρατικά χτυπήματα της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001, και η συνακόλουθη αρχή του πολέμου κατά της τρομοκρατίας, (war on terror), κατέδειξαν την στρατηγική σημασία της Κεντρικής Ασίας. Το Αφγανιστάν αποτέλεσε το κύριο μέτωπο του αγώνα κατά της ισλαμικής τρομοκρατίας και δεδομένης της γεωστρατηγικής τους θέσης, οι πέντε κεντρο-αασιατικές δημοκρατίες αναδείχθηκαν σε καθοριστικής σημασίας παράγοντες για την επιτυχία των στρατιωτικών επιχειρήσεων της Διεθνούς Δύναμης για την Υποστήριξη της Ασφάλειας (International Security Assistance Force, ISAF) που τελεί υπό την διοίκηση του ΝΑΤΟ. Πιο συγκεκριμένα, η περιοχή αποτελεί σημαντικό διαμετακομιστικό κέντρο για την μεταφορά προμηθειών στα συμμαχικά στρατεύματα μέσω της συμμετοχής τους στο Βόρειο Δίκτυο Διανομής (Northern Distribution Network-NDN), και την διέλευση στρατευμάτων στο Αφγανιστάν, και φιλοξενεί στρατιωτικές βάσεις των νατοϊκών συμμάχων.

Το πρόβλημα με την πολιτική Ομπάμα για την Ασία

Το πρώτο κινεζικό αεροπλανοφόρο, μετασκευή μεταχειρισμένου σκάφους από την Ουκρανία. CDIC / Reuters

Από τότε που ο Κινέζος ηγέτης Ντενγκ Ξιαοπίνγκ προχώρησε σε άνοιγμα της οικονομίας της χώρας του, στα τέλη της δεκαετίας του ’70, η Κίνα κατόρθωσε να δυναμώσει, να πλουτίσει και ν’ αποκτήσει στρατιωτική ισχύ, ενώ παράλληλα συνέχισε να διατηρεί σχέσεις φιλίας και συνεργασίας με τις περισσότερες χώρες του κόσμου. Αυτά συνέβαιναν μέχρι πριν από λίγα χρόνια, όταν το Πεκίνο φάνηκε ν’ αλλάζει ρότα και να συμπεριφέρεται με τρόπο που αποξενώνει τους γείτονές του και δημιουργεί καχυποψία στο εξωτερικό. Τον Δεκέμβριο του 2009, για παράδειγμα, το Πεκίνο αρνήθηκε να υποχωρήσει στο πλαίσιο της Διάσκεψης του ΟΗΕ για την κλιματική αλλαγή, με αποτέλεσμα να εξοργίσει τις ευρωπαϊκές χώρες και τις ΗΠΑ. Κατόπιν, μετά την πώληση αμερικανικών όπλων στην Ταϊβάν τον Ιανουάριο του 2010, η κινεζική κυβέρνηση ανέστειλε για πρώτη φορά συνομιλίες υψηλού επιπέδου με τις ΗΠΑ για θέματα ασφαλείας και εξήγγειλε κυρώσεις χωρίς προηγούμενο για τις αμερικανικές εταιρείες που διατηρούσαν σχέσεις με την Ταϊβάν (αν και δεν είναι βέβαιον ότι οι κυρώσεις προκάλεσαν ουσιαστική ζημιά). Τον Ιούλιο εκείνης της χρονιάς, το Πεκίνο διαμαρτυρήθηκε με οργή κατά των σχεδίων για διενέργεια κοινής ναυτικής άσκησης ΗΠΑ-Ν. Κορέας στην Κίτρινη Θάλασσα, και τον Σεπτέμβριο κατήγγειλε την Ιαπωνία επειδή συνέλαβε τον πλοίαρχο ενός κινεζικού αλιευτικού που εμβόλισε σκάφος της ιαπωνικής ακτοφυλακής σε αμφισβητούμενα ύδατα. Και για να ολοκληρώσει αυτήν τη σειρά ανησυχητικών επεισοδίων, το Πεκίνο εκδήλωσε υπερβολική εχθρότητα σε βάρος δημοκρατικών χωρών και επέβαλε οικονομικές κυρώσεις στη Νορβηγία, μετά την απόφαση της αρμόδιας επιτροπής να απονείμει τον Οκτώβριο το βραβείο Νομπέλ Ειρήνης στον Κινέζο δημοκράτη ακτιβιστή Λιου Σιαομπό. Μέσα σε λίγους μόνο μήνες, η Κίνα κατάφερε να ακυρώσει πολλά από όσα είχε κερδίσει ύστερα από χρόνια συζητήσεων σχετικά με την «ειρηνική άνοδό» της.