Η Άγκυρα Κρισιμότερος «Παίκτης» στη Μέση Ανατολή

Η Τουρκία θα είναι το πλέον σημαντικό κράτος για τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή. Το Stratfor από καιρό αναφέρεται στις δυνάμεις που βρίσκονται πίσω από την επανεμφάνιση της Τουρκίας, αλλά και τα εμπόδια που αντιμετωπίζει. Αν και η Άγκυρα έχει αντιμετωπίσει αρκετά εμπόδια, μια πιο πολιτικά ασφαλής κυβέρνηση υπό την ηγεσία του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν θα είναι πολύ πιο διεκδικητική πέραν των συνόρων της Τουρκίας φέτος.

Η Τουρκία ήδη ετοιμάζεται για επιχείρηση δυτικά του Ευφράτη στη βόρεια Συρία για να διώξει τους μαχητές του Ισλαμικού Κράτους που βρίσκονται στα σύνορά της. Πέραν της αντιμετώπισης του Ισλαμικού Κράτους, η Τουρκία θέλει να έχει υπό έλεγχο την κουρδική επέκταση στη βόρεια Συρία και τελικά θέλει να δημιουργήσει μια «ασφαλή ζώνη» για τους Σύριους πρόσφυγες εντός της Συρίας.

Η στρατιωτική ισορροπία μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ιράν: Ένας Ψυχρός Πόλεμος στη Μέση Ανατολή

Οι πρόσφατες εντάσεις μεταξύ της (σουνιτικής) Σαουδικής Αραβίας και του (σιιτικού) Ιράν, με τη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ τους, φέρνει εκ νέου στο προσκήνιο την έντονη αντιπαλότητα- σε βαθμό «Ψυχρού Πολέμου» μεταξύ των δύο χωρών, σημαντικών «παικτών» της Μέσης Ανατολής.

Η αντιπαράθεση αυτή ανάγεται στο 1979 και την Ιρανική Επανάσταση, και μέχρι σήμερα οι δύο χώρες «αρκούνται» σε σκληρή γλώσσα και συγκρούσεις «δι' αντιπροσώπων» (με την περίπτωση της Συρίας να αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση, καθώς το Ιράν στηρίζει τον Άσαντ ενώ οι Σαουδάραβες τους αντικαθεστωτικούς, με άλλα παραδείγματα την Υεμένη και το Μπαχρέιν).

Τα κράτη του Κόλπου και η υποχώρηση του πετρελαίου

Η πτώση των τιμών του πετρελαίου κατά 55% στο προηγούμενο έτος, προέρχεται από μια κλασική ανισορροπία προσφοράς και ζήτησης. Ενώ η ζήτηση αυξήθηκε με μέτριους ρυθμούς εξαιτίας της βραδείας οικονομικής ανάπτυξης ή της οικονομικής στασιμότητας σε πολλά μέρη του πλανήτη, η προσφορά αυξάνεται με πιο ταχύ ρυθμό. Πιο συγκεκριμένα, η προσφορά στις ΗΠΑ έχει αυξηθεί και η παραγωγή του OPEC –η οποία περιλαμβάνει τους μεγάλους Άραβες παραγωγείς, το Ιράν και άλλες χώρες- έχει υπερβεί τη ζήτηση.

Πυρηνική ενέργεια γα τον λαό Ο νέος «πυρετός του χρυσού» στην Μέση Ανατολή

Μια άποψη του πυρηνικού αντιδραστήρα στο Bushehr, 746 μίλια νότια της Τεχεράνης, στις 25 Φεβρουαρίου 2009. CAREN FIROUZ/REUTERS

Υπάρχει ένας «πυρετός του χρυσού» στην Μέση Ανατολή, αλλά δεν πρόκειται για τον χρυσό που αναζητούν οι μεταλλωρύχοι. Πρόκειται για τις πωλήσεις πυρηνικών αντιδραστήρων˙ έχουν συζητηθεί εδώ και δεκαετίες, αλλά τώρα παίρνουν ορμή. Μέχρι στιγμής, η Ρωσία έχει αναλάβει ηγετικό ρόλο. Έχοντας χτίσει στην περιοχή το μοναδικό πυρηνικό εργοστάσιο –τον ιρανικό αντιδραστήρα στο Μπουσέρ- θα αρχίσει την κατασκευή στην Τουρκία αργότερα φέτος ή τον επόμενο χρόνο τεσσάρων αντιδραστήρων, με την ενέργεια να αρχίζει να ρέει στις αρχές της δεκαετίας του 2020. Η Ρωσία έχει επίσης συνάψει συμφωνίες με την Αλγερία, την Αίγυπτο, το Ιράν και την Ιορδανία, και επιδιώκει να εισέλθει στην αγορά της Σαουδικής Αραβίας.

Οι S-300, το Ιράν και η Ρωσία στη Μέση Ανατολή

Στις 13 Απριλίου 2015, η Ρωσία ανακοίνωσε την απελευθέρωση και την επερχόμενη παράδοση των προηγμένων αεροπορικών αμυντικών συστημάτων S-300 στο Ιράν. Η αποστολή είχε καθυστερήσει για έξι χρόνια, αν και η Ρωσία υποστήριξε πως αυτά τα συστήματα ήταν για αμυντικούς και όχι για επιθετικούς σκοπούς και παρά το γεγονός ότι το Ιράν είχε ήδη πληρώσει για αυτά. Η καθυστέρηση ήταν το αποτέλεσμα αιτήματος από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ να παρακρατήσει τα συστήματα και να μην τα παραδώσει στο Ιράν, όσο οι δυτικές δυνάμεις προσπαθούσαν να πείσουν το Ιράν να εγκαταλείψει το πυρηνικό στρατιωτικό του πρόγραμμα, τόσο μέσω διαπραγματεύσεων όσο και μέσω της απειλής στρατιωτικής δράσης εναντίον των πυρηνικών υποδομών του.

Εάν οι S-300 θεωρούνται αμυντικά συστήματα, η παράδοσή τους δεν συνιστά παραβίαση των διεθνών κυρώσεων που έχουν επιβληθεί στο Ιράν. Ωστόσο, το ευρύτερο πλαίσιο αυτής της εξέλιξης είναι η διαμάχη μεταξύ της Ρωσίας και της Δύσης γενικότερα, και των ΗΠΑ συγκεκριμένα, για επιρροή στο πλαίσιο της επέκτασης του ΝΑΤΟ στα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης, της διαμάχης στην Ουκρανία και των επακόλουθων οικονομικών κυρώσεων που επιβλήθηκαν εναντίον της Ρωσίας. Οι κυρώσεις στοχεύουν ειδικά στα ανώτερα κυβερνητικά και οικονομικά στελέχη της Ρωσίας και θεωρούνται από τη Μόσχα ως μια προσπάθεια να υπονομεύσουν την εσωτερική σταθερότητα και τη διακυβέρνηση. Φαίνεται ότι αυτό είναι το υπόβαθρο της ρωσικής απόφασης για την επέκταση της διαμάχης με τις ΗΠΑ και τη Δύση, στη Μέση Ανατολή.

Αντίπαλοι με οφέλη: Η μυστική ιστορία της συνεργασίας Ισραήλ-Σαουδικής Αραβίας

Εκείνοι που παρακολουθούν την αναταραχή στην Μέση Ανατολή μπορεί να εκπλαγούν ακούγοντας για τις όλο και φιλικότερες σχέσεις μεταξύ του Ισραήλ και της Σαουδικής Αραβίας, των αιώνιων αντιπάλων που βρίσκονται τώρα αντιμέτωποι με κοινές απειλές που προέρχονται από το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και από το Ισλαμικό Κράτος του Ιράκ και την αλ-Σαμ.

Ένα ισραηλινό μαχητικό αεροσκάφος απογειώνεται από την αεροπορική βάση Hatzerim στο νότιο Ισραήλ, τον Δεκέμβριο του 2013. (Nir Elias / Courtesy Reuters)

Τον περασμένο Νοέμβριο, ο υπουργός Πετρελαίου της Σαουδικής Αραβίας, Ali al-Naimi, εξέφρασε την θέληση για πώληση πετρελαίου στο Ισραήλ, το οποίο εξακολουθεί να μην αναγνωρίζει επισήμως. «Η Μεγαλειότητα του ο Βασιλιάς Abdullah ήταν πάντα πρότυπο καλών σχέσεων μεταξύ της Σαουδικής Αραβίας και των άλλων κρατών», δήλωσε ο Naimi σε δημοσιογράφους στην Βιέννη, «και το εβραϊκό κράτος δεν αποτελεί εξαίρεση». Λίγους μόλις μήνες νωρίτερα, ο πρώην αρχηγός των μυστικών Υπηρεσιών της Σαουδικής Αραβίας, πρίγκιπας Turki al-Faisal, δημοσίευσε ένα άρθρο στην ισραηλινή εφημερίδα Haaretz [1]. Αν κι ο al-Faisal επανέλαβε την πάγια θέση του Αραβικού Συνδέσμου για την ειρηνευτική διαδικασία –δηλαδή την υπαναχώρηση του Ισραήλ στα σύνορα που είχε πριν το 1967- η δημοσίευση σε μια ισραηλινή εφημερίδα αποτέλεσε ένα σημαντικό άνοιγμα. Αυτές τις χειρονομίες ακολούθησαν χρόνια πιθανολογίας αναφορικά με το ενδεχόμενο συντονισμένης επίθεσης από το Ισραήλ και την Σαουδική Αραβία στις ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις.

Το μεγάλο παιχνίδι της Τουρκίας και της Αιγύπτου στην Μ. Ανατολή

Το χάος στην Μέση Ανατολή έχει δοκιμάσει πολλές σχέσεις, ιδιαίτερα εκείνη μεταξύ της Αιγύπτου και της Τουρκίας. Λίγο μετά την πτώση του Χόσνι Μουμπάρακ το 2011, η Τουρκία έγινε ένας από τους βασικούς περιφερειακούς υποστηρικτές της Αιγύπτου. Όταν ο νέος πρόεδρος, Mohammad Morsi, εκδιώχτηκε κι αυτός από την θέση του το 2013, η Τουρκία άλλαξε πορεία. Με τον στρατηγό Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι στην εξουσία στην Αίγυπτο, η Τουρκία έγινε γρήγορα ένας από τους βασικούς αντιπάλους της χώρας στο Λεβάντε.

Αιγύπτιοι γιορτάζουν στην πλατεία Ταχρίρ την νίκη του πρώην αρχηγού του αιγυπτιακού στρατού, Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι, στις προεδρικές εκλογές στο Κάιρο, στις 3 Ιουνίου 2014. (Mohamed Abd El Ghany/Reuters)

Τον Αύγουστο του 2013, η Τουρκία ζήτησε από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ να επιβάλει κυρώσεις στον Σίσι. Την επόμενη χρονιά, η Αίγυπτος άσκησε ανοιχτά πιέσεις κατά της τουρκικής υποψηφιότητας για ανάληψη έδρας στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Ο πρόεδρος της Τουρκίας, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, δήλωσε επίσης στο Al Jazeera ότι η κυβέρνησή του «δεν δέχεται το καθεστώς [του Σίσι] που έχει επιβάλει στρατιωτικό πραξικόπημα». Ακόμα, αποκάλεσε τον Σίσι «παράνομο τύραννο».

Ο Μόνιμος Πόλεμος

Γνωρίζαμε μέχρι τώρα σύντομους πολέμους και μακροχρόνιους πολέμους. Η έννοια του μόνιμου πολέμου δεν υπήρχε μέχρι τώρα στην Γεωπολιτική.

Όμως η Αμερικανική Κυβέρνηση δια του Προέδρου Ομπάμα αυτό ακριβώς αποφάσισε για την Μέση Ανατολή. Για να είμαστε ακριβείς πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι Γεωπολιτικές συνθήκες είναι τέτοιες που ευνοούν την ευδοκίμηση αυτού του είδους πολέμου, μέχρι τώρα ενδημικού και από τώρα και εις το εξής μόνιμου.

Η Κίνα και το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής

Η εξάρτηση της Κίνας από το πετρέλαιο που διαπραγματεύεται παγκοσμίως, έχει αυξηθεί δραματικά την τελευταία δεκαετία, ενώ αυτή της Αμερικής έχει μειωθεί. Και οι δύο τάσεις φαίνεται ότι θα συνεχιστούν. Η διατήρηση σταθερών εξαγωγών του πετρελαίου της Μέσης Ανατολής είναι μια μεγάλη στρατηγική ανησυχία για το Πεκίνο, ωστόσο η Ουάσιγκτον παραμένει ο εγγυητής της ασφάλειας στον Κόλπο. Θα μπορούσε η Κίνα να αντικαταστήσει τις ΗΠΑ σε αυτόν τον ρόλο; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα εξαρτάται από τρεις παράγοντες: την προθυμία του Πεκίνου να εξασφαλίσει τον Κόλπο, την ικανότητα του κινεζικού στρατού να το κάνει, και την πιθανότητα ότι μια εξαρτώμενη πετρελαϊκά Αμερική θα έχανε το ενδιαφέρον της στο να ενεργεί ως εγγυητής.

Η Κίνα και η σχέση με τη Μέση Ανατολή

Η προσπάθεια της Ουάσιγκτον να εγκαταλείψει τον παραδοσιακό ηγετικό της ρόλο στον Κόλπο, δημιουργεί μια στρατηγική ευκαιρία για το Πεκίνο, αν και προβληματική.



Η Κινα κάποιες φορές περιγράφεται ως μια διστακτικά αναπτυσσόμενη δύναμη στη Μέση Ανατολή, εξαιτίας της επιφυλακτικότητας με την οποία οι Κινέζοι ηγέτες βλέπουν την πολιτική αναταραχή και πολλούς πολέμους στην περιοχή. Το Πεκίνο ταρακουνήθηκε ιδιαίτερα με την Αραβική Άνοιξη, για την οποία πιστεύει ότι έχει ένα επιδεικτικό χαρακτήρα που θα μπορούσε να εμπνεύσει μια «επανάσταση του Γιασεμιού» στο εσωτερικό, και από την εξάπλωση του ισλαμικού ριζοσπαστισμού από τους μαχητές της Αλ Κάιντα στις φυλετικές περιοχές του Πακιστάν, στους Ουιγούρους αυτονομιστές στις ανήσυχες τουρκό-μουσουλμανικές περιοχές του Xinjing.

Γιατί διαλύονται οι χώρες: Ο ρόλος των ανισορροπιών εντός των συνόρων

Φαίνεται να υπάρχουν ελάχιστα που συνδέουν την πρόσφατη βία στον πρώην Σοβιετικό χώρο με την συνεχή αιματοχυσία στην Μέση Ανατολή. Στη μια περιοχή, μια νεο-ιμπεριαλιστική δύναμη επιχειρεί να επαναβεβαιώσει τον εαυτό της σε έναν χώρο τον οποίο κυβερνούσε όχι πολύ καιρό πριν. Στην άλλη περιοχή, μαχητικές ομάδες που βασίζονται στον σεχταρισμό αρπάζουν έδαφος χιλιόμετρο το χιλιόμετρο.

Ο χάρτης τού Ιράκ. (Kathryn Rodrigues / Flickr)

Ακόμα κι έτσι, οι δύο συγκρούσεις πηγάζουν από μια κοινή πηγή, όπως και μια σειρά από άλλες σημαντικές συγκρούσεις σε όλον τον κόσμο. Σε καθεμιά από αυτές υπάρχει μια αναντιστοιχία μεταξύ των κρατικών συνόρων και των εθνικών ταυτοτήτων - μια ανισορροπία κράτους-προς-έθνος. Το κράτος είναι ένα σύνολο οργανισμών που διαχειρίζονται μια συγκεκριμένη περιοχή˙ Το έθνος αποτελείται από ανθρώπους που, κατά την άποψή τους, μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά (γλώσσα, ιστορία, πολιτισμό, θρησκεία) που τους δίνει το δικαίωμα να αυτο-διοικούνται. Σε ορισμένα μέρη τού κόσμου, υπάρχει μια καλή τακτοποίηση μεταξύ των κρατών και των εθνών. Σε άλλα, δεν υπάρχει. Σε αυτές τις περιοχές, τουλάχιστον κάποιοι από τους πολίτες πιστεύουν ότι η εθνική τους φιλοδοξία να είναι απαλλαγμένοι από ξένη εξουσία θα μπορούσε να επιτελεστεί καλύτερα με την δημιουργία ενός ξεχωριστού κράτους ή με την ένταξη σε ένα γειτονικό κράτος τού οποίου ο πληθυσμός τούς ταιριάζει περισσότερο.

Η πολυπλοκότητα του σύγχρονου ιμπεριαλισμού

Αν οι ΗΠΑ παραμένουν το κέντρο διοίκησης του παγκόσμιου καπιταλισμού, μια πολλαπλότητα κρίσεων αναβοσβήνει στις οθόνες τους τους τελευταίους μήνες. Ας τις εξετάσουμε με αύξουσα σειρά σημασίας από την οπτική των ιθυνόντων των ΗΠΑ, γράφει ο Αλεξ Καλλίνικος, καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο King's College του Λονδίνου και εκδότης της επιθεώρησης «International Socialism».

Πρώτη, ήταν ο τελευταίος πόλεμος του Ισραήλ στη Γάζα - όχι μια κρίση για την Ουάσινγκτον, μα περισσότερο ένα είδος βίαιου ξεσπάσματος μέσω του οποίου ένα είδος ισορροπίας αποκαταστάθηκε, αλλά για όλο και περισσότερους ανθρώπους απ' όλο τον κόσμο μία ύβρις κι ένα έγκλημα.

Οι υποσχέσεις τής Εγγύς Ανατολής

Ο Σαουδάραβας υπουργός Εξωτερικών πρίγκιπας Σαούντ αλ Φαϊζάλ με τον Αμερικανό ομόλογό του, Τζον Κέρι, στο αεροδρόμιο του Ριάντ, τον περασμένο Ιανουάριο. (Brendan Smialowski/Reuters)

Αντίθετα με τους δημοφιλείς μύθους και τις θεωρίες συνωμοσίας σχετικά με την επιθυμία τής Ουάσιγκτον να ελέγχει την Μέση Ανατολή, στις τελευταίες έξι δεκαετίες, οι Αμερικανοί πολιτικοί συνήθως προσπαθούσαν να ελαχιστοποιήσουν την εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών εκεί. Αλλά η υψηλής σημασίας φύση των αμερικανικών συμφερόντων στην περιοχή - κυρίως το πετρέλαιο - και η πολυπλοκότητα των προβλημάτων τής Μέσης Ανατολής πάντα φαίνονταν να τραβούν τις Ηνωμένες Πολιτείες πάλι μέσα στην περιοχή. Παρά την θέλησή του, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντουάιτ Αϊζενχάουερ, μπλέχτηκε μέσα στην κρίση του Σουέζ το 1956 και στις εξεγέρσεις των παναραβιστών στα τέλη τής δεκαετίας τού 1950. Ο Λύντον Τζόνσον μετά βίας κούνησε το δάχτυλό του για να αποτρέψει τον Πόλεμο των Έξι Ημερών το 1967. Ο Ρίτσαρντ Νίξον απρόθυμα ενεπλάκη στην περιοχή με τον αραβο- ισραηλινό πόλεμο το 1973 και την πυρηνική κρίση μεταξύ των υπερδυνάμεων που προκάλεσε. Παρά την επιθετική εικόνα του, ο Ρόναλντ Ρήγκαν έκανε λίγα ως απάντηση σε επανειλημμένες επιθέσεις στον Λίβανο και τον Περσικό Κόλπο από το Ιράν και τους πληρεξουσίους του. Ο George H. W. Bush ανέλαβε την εξουσία ελπίζοντας να αγνοήσει τον Σαντάμ Χουσεΐν, όχι να τον πολεμήσει. Και, αν και σπάνια το θυμόμαστε σήμερα, ο Τζορτζ Μπους ο νεότερος δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την Μέση Ανατολή και έδινε λίγη προσοχή στην περιοχή πριν από τις επιθέσεις τής 11ης Σεπτεμβρίου τού 2001.

Οι αλλαγές στη Μέση Ανατολή και η Τουρκία

Η απαγωγή περίπου 80 Τούρκων πολιτών στο Ιράκ –διπλωμάτες, οι οικογένειές τους, και οδηγοί φορτηγών- από μαχητές και συνεργάτες του Ισλαμικού Κράτους (IS, προηγουμένως γνωστό ως ISIS, Islamic State of Iraq and Syria), συμβολίζει τους μεγάλους εν δυνάμει κινδύνους της τρέχουσας αναταραχής στη Μέση Ανατολή για την ασφάλεια, την οικονομία και τις εμπορικές σχέσεις της Τουρκίας, καθώς και την περιφερειακή της επιρροή. Η απαγόρευση που επιβλήθηκε στα τουρκικά μέσα ενημέρωσης αναφορικά με την κάλυψη της κρίσης των ομήρων, ακόμη κι αν θα βοηθούσε στην απελευθέρωση ορισμένων εκ των απαχθέντων, κάνει λίγα για να κρύψει αυτές τις αρνητικές συνέπειες.



Ενώ η έμφαση της Τουρκίας στην εξωτερική της πολιτική τα τελευταία χρόνια οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην αμφισβήτηση του status quo ή τουλάχιστον στην άσκηση κριτικής, η κατάληψη της Μοσούλης από την IS ήταν άλλη μία υπενθύμιση ότι η Τουρκία έχει πολλά να χάσει από αποσταθεροποιητικές διαδικασίες στην περιοχή. Η μεγαλύτερη οικονομική αλληλεξάρτηση της Τουρκίας με τα κράτη της Μέσης Ανατολής, καθώς και οι αυξημένες ενεργειακές της ανάγκες, μεταφράζεται σε μικρή ανοχή για εξελίξεις που κατά πάσα πιθανότητα θα οδηγήσουν σε μια κατακόρυφη μείωση του περιφερειακού εμπορίου (που θα προστεθεί στις ήδη κλειστές διόδους στη Συρία) και σε αύξηση των ενεργειακών τιμών. Το Ιράκ είναι η δεύτερη μεγαλύτερη αγορά εξαγωγών για την Τουρκία μετά από τη Γερμανία, και εκτιμάται ότι το ένα τέταρτο αυτού του εμπορίου και ακόμη περισσότερο, θα επηρεαστεί εάν συνεχιστούν οι μάχες στο Ιράκ. 9.000 Τούρκοι εργαζόμενοι έχουν ήδη φύγει από το Ιράκ και από τα 2.000 φορτηγά που συνήθιζαν να περνάνε καθημερινά μέσω της πύλης Habur μεταφέροντας αγαθά από την Τουρκία στο Ιράκ, τώρα περνάνε μόλις 1.000. Ο φόβος της διάσπασης του Ιράκ επίσης έρχεται να προστεθεί στο τουρκικό δίλημμα για το εάν θα επιτρέψει την συνεχιζόμενη ροή πετρελαίου στον αγωγό από το Βόρειο Ιράκ στην Τουρκία, ακολουθώντας μια συμφωνία μεταξύ Έρμπιλ και Άγκυρας, αλλά χωρίς την συγκατάθεση της Βαγδάτης. Κατά πάσα πιθανότητα η Τουρκία δεν θα σταματήσει τη ροή πετρελαίου, αλλά καθώς ο αγωγός είναι κρίσιμος για τους Ιρακινούς Κούρδους, και περιλαμβάνεται στις περίπλοκες εκτιμήσεις για το εάν θα διακηρύξουν την ανεξαρτησία τους, η Τουρκία ίσως πρέπει να επανεξετάσει τις πολιτικές της.

Έρχεται καταιγίδα στη Μέση Ανατολή

Ένας φυλετικός μαχητής στην Μαρίμπ, στην Υεμένη, στις 26 Ιουνίου 2012. (Khaled Abdullah / Courtesy Reuters)

Από τα μέσα τού εικοστού αιώνα, η Μέση Ανατολή έχει δει περιφερειακούς ηγεμόνες να έρχονται και να παρέρχονται. Οι δεκαετίες τού 1950 και του 1960 ήταν η εποχή τής Αιγύπτου: Το Κάιρο ήταν η πρωτεύουσα του αραβικού κόσμου και η πόλη τού μετα-αποικιακού χαρισματικού ηγέτη της, Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ. Αλλά η νίκη τού Ισραήλ επί της Αιγύπτου, της Ιορδανίας και της Συρίας στον πόλεμο του 1967, ο θάνατος του Νάσερ το 1970, και η άνοδος των τιμών τού πετρελαίου μετά τον πόλεμο του 1973 έφερε το τέλος αυτής της εποχής. Καθώς εκατομμύρια Αιγυπτίων και των άλλων Αράβων έφυγαν από τις πατρίδες τους για τον πλούσιο σε πετρέλαιο Κόλπο, το επίκεντρο της αραβικής πολιτικής πήγε μαζί τους. Καθώς οι περιουσίες τού Κόλπου αυξήθηκαν, ιδίως στην Σαουδική Αραβία, το ίδιο συνέβη και στην πολιτική επιρροή τού Ριάντ. Η εισβολή τού ηγέτη τού Ιράκ, Σαντάμ Χουσεΐν, στο Κουβέιτ το 1990, ωστόσο, και ο επακόλουθος πόλεμος υπό αμερικανική ηγεσία, ο οποίος ξεκίνησε από Σαουδαραβικό έδαφος, κατέστησε σαφές ότι το πετρέλαιο θα μπορούσε να κάνει τις χώρες τού Κόλπου, συμπεριλαμβανομένης της Σαουδικής Αραβίας, να αποκτήσουν μεγάλη επιρροή, αλλά θα εξακολουθούν να χρειάζονται την αμερικανική προστασία.

Η ΕΕ και η ειρηνευτική διαδικασία στη Μ. Ανατολή

Στις 23 Απριλίου, τα δύο ανταγωνιστικά παλαιστινιακά κόμματα, Hamas και Fatah, υπέγραψαν μια συμφωνία συμφιλίωσης που εξέπληξε πολλούς αναλυτές και φορείς χάραξης πολιτικής. Στη συμφωνία ορίζεται η δημιουργία μέσα σε πέντε εβδομάδες, μιας τεχνοκρατικής κυβέρνησης με το έργο να διοργανώσει νέες κοινοβουλευτικές και προεδρικές εκλογές μετά από έξι μήνες, και τη δέσμευση να μεταρρυθμίσει την Παλαιστινιακή Οργάνωση για την Απελευθέρωση (PLO) ώστε να συμπεριλάβει επίσης τη Hamas, που και οι δύο βρίσκονται στην λίστα των ΗΠΑ με τις τρομοκρατικές οργανώσεις. Η νέα κυβέρνηση θα διαχειριζόταν την Παλαιστινιακή Αρχή (ΡΑ), η οποία παρέχει δημόσιες υπηρεσίες και είναι υπεύθυνη για την ασφάλεια στη Λωρίδα της Γάζας και σε περιορισμένες περιοχές στη Δυτική Όχθη, ενώ οι διαπραγματεύσεις με το Ισραήλ και η εκπροσώπηση σε διεθνείς οργανισμούς, θα παραμείνει αποστολή της PLO.



Κατά πόσον η συμφωνία θα εφαρμοστεί ή όχι, αποτελεί ακόμη ερώτημα. Δύο προηγούμενες εκδοχές που υπεγράφησαν στο Κάιρο (2011) και στη Ντόχα (2012), δεν εφαρμόστηκαν ποτέ. Παρόλα αυτά, η ανακοίνωση της συμφωνίας έφερε άμεσα αποτελέσματα στις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις (με παρότρυνση των ΗΠΑ) μεταξύ της PLO και του Ισραήλ. Η κυβέρνηση του Benjamin Netanyahu αμέσως απέσυρε τη συμμετοχή της στις συνομιλίες, ενώ ο Αμερικανός πρόεδρος Barack Obama εξέφρασε την «απογοήτευσή» του για τη συμφωνία και ανακοίνωσε την απόφαση της κυβέρνησής του να κάνει μια «παύση» στο μεσολαβητικό της ρόλο.

Διαζύγιο στον Κόλπο

Στις 5 Μαρτίου, η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) και το Μπαχρέιν ανακοίνωσαν ότι απέσυραν τους πρεσβευτές τους από το Κατάρ, υποστηρίζοντας ότι η Ντόχα είχε παραβιάσει την ρήτρα στο καταστατικό τού Συμβουλίου Συνεργασίας τού Κόλπου (Gulf Cooperation Council, GCC) περί απαγόρευσης παρέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις των άλλων μελών του Συμβουλίου. Η απόφαση, άνευ προηγουμένου στην ιστορία του Συμβουλίου, παραπέμπει σε σημαντικές αλλαγές που έρχονται για το ΣΣΚ και την ισορροπία δυνάμεων στον Κόλπο.

Ο Καταρινός πρίγκιπας Sheikh Tamim Bin Hamad Al Thani χαμογελά κατά την άφιξή του στο Χαρτούμ το 2011. (Courtesy Reuters)

Η διαφωνία μεταξύ των μελών τού ΣΣΚ υπέβοσκε για κάποιο καιρό, και ήταν απλώς θέμα χρόνου πότε θα ξεχείλιζε το ποτήρι. Τον Δεκέμβριο, κατά την διάρκεια της συνόδου κορυφής τού ΣΣΚ στο Κουβέιτ, το Ριάντ και το Abu Dhabi ήταν σχεδόν έτοιμοι να καταδείξουν το Κατάρ ως υπεύθυνο για χρηματοδότηση της τρομοκρατίας στην Συρία και αλλού. Όμως, την τελευταία στιγμή, οι Σαουδάραβες έκαναν πίσω για να αποφευχθεί η αμηχανία τού Κουβέιτ που ήταν ο οικοδεσπότης τους. Επέλεξαν αντί γι’ αυτό να απευθύνουν στην Ντόχα μια αυστηρή προειδοποίηση ιδιωτικά. Μια-δυο εβδομάδες πριν από αυτό, οι Σαουδάραβες ηγέτες επέπληξαν τον νέο εμίρη τού Κατάρ Sheikh Tamim κατά την διάρκεια συνάντησης στο Ριάντ, που οργανώθηκε από τον ηγέτη τού Κουβέιτ Sheikh Sabah Al Ahmad. Από τον 33χρονο Ταμίμ ζητήθηκε να κάνει σοβαρές προσαρμογές στην εξωτερική πολιτική τής χώρας του, συμπεριλαμβανομένου του να σταματήσει η χώρα την υποτιθέμενη χρηματοδότηση των συνδεδεμένων με την αλ Κάιντα ομάδων στην Συρία. Ο νεαρός Ταμίμ φέρεται να συμφώνησε, αλλά ζήτησε λίγο χρόνο για να κάνει τις απαραίτητες αλλαγές.

Να παρέμβει κανείς ή να μην παρέμβει

Ένα από τα βασικά θέματα του Διαλόγου της Μανάμα μέχρι στιγμής  για το 2013 είναι ο παρεμβατισμός, ειδικά η εξωτερική παρέμβαση στη Μέση Ανατολή και η περιφερειακή επέμβαση στη Συρία.




Ομιλητές όπως οι William Hague και Chuck Hagel είχαν να αναλάβουν ένα δύσκολο έργο εξισορρόπησης: να εξηγήσουν στα κράτη της περιοχής πώς το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ  παραμένουν αφοσιωμένες και δεσμευμένες στην περιοχή, αναφέροντας επίσης ότι οι αμυντικοί προϋπολογισμοί υφίστανται περικοπές και οι δύο χώρες υποφέρουν ως ένα βαθμό από μια μορφή πολεμικής κόπωσης. Ο Γερουσιαστής Tim Kaine, εν τω μεταξύ, υπογράμμισε  αυτή την αντίφαση όταν εξήγησε το πώς μια ψηφοφορία για την ανάληψη στρατιωτικής δράσης στη Συρία στην υποεπιτροπή της Γερουσίας των ΗΠΑ για τις Διεθνείς Σχέσεις για τη Μέση Ανατολή, της οποίας προεδρεύει, είχε ως αποτέλεσμα μόλις 10 -8 υπέρ της ανάληψης δράσης. Ο γερουσιαστής συνέχισε θέτοντας τέσσερα ερωτήματα που θα πρέπει να διέπουν τις μελλοντικές αρχές για την παρέμβαση των ΗΠΑ στην περιοχή: θα έχει κάποια θετική διαφορά η ανάληψη δράσης; Θα την εκτιμήσουν οι άλλοι; Οι ΗΠΑ θα έχουν επαρκείς εταίρους και συμμάχους στη δράση; Και υπάρχει κάποια εναλλακτική λύση;